โดย : ชลิดา เพ็ชรสิงห์ หัวหน้ากลุ่มควบคุมคุณภาพ

ข้าวแดง (red rice) เป็นข้าวที่มีสีของเยื่อหุ้มเมล็ดเป็นสีแดง เนื่องจากมีเม็ดสีซึ่งมีสีแดง (Protocyan) สะสมอยู่ ในขณะที่ข้าวสารปกติมีเยื่อหุ้มเมล็ดเป็นสีขาวออกนวล ข้าวแดงถูกจัดให้เป็นวัชพืชร้ายแรง ซึ่งพบเป็นปัญหาระบาดในนาข้าว โดยเฉพาะในปัจจุบันที่มีการใช้เครื่องจักรเก็บเกี่ยว ข้าวแดงมีลักษณะเป็นพืชพันธุ์ป่ามีความแข็งแรงทนทานต่อสภาพดินฟ้าอากาศได้ดี ในปัจจุบันพบว่ามีข้าวแดงผสมข้ามกับพันธุ์ข้าวปลูก ทำให้มีลักษณะเหมือนพันธุ์ข้าวปลูกทั่วไป เมื่อปนอยู่ในนาข้าวทำให้ยากแก่การจำแนกด้วยสายตา ดังนั้น หากมีข้าวแดงร่วงหล่นอยู่ในนาข้าวก็จะเป็นวัชพืชที่แพร่ระบาดในแปลงขยายพันธุ์ได้ต่อไป สำหรับการผลิตเมล็ดพันธุ์ของสำนักเมล็ดพันธุ์ข้าวในชั้นพันธุ์ขยายและชั้นพันธุ์จำหน่าย ได้กำหนดมาตรฐานข้าวแดงไว้แยกออกมาจากพันธุ์ปน การทดสอบเพื่อหาเปอร์เซ็นต์ข้าวแดง จึงทดสอบแยกต่างหากจากการวิเคราะห์ความบริสุทธิ์เมล็ดพันธุ์ ในกระบวนการผลิตเมล็ดพันธุ์ของ ศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าว จะต้องสุ่มตรวจสอบข้าวแดงในขั้นตอน ต่อไปนี้

- เพื่อการจัดซื้อ สุ่มตรวจสอบจากเกษตรกรทุกราย
- ก่อนปรับปรุงสภาพและ หลังปรับปรุงสภาพ สุ่มตรวจสอบทุกล็อต

  1. ลงทะเบียนตัวอย่างแล้วแบ่งตัวอย่างด้วยเครื่องแบ่งตัวอย่างเมล็ดพันธุ์ ให้ได้น้ำหนักตัวอย่างปฏิบัติการ 500 กรัม (บันทึก น้ำหนักทศนิยม 2 ตำแหน่ง) ควรแบ่งตัวอย่างให้ได้น้ำหนักใกล้เคียง 500 กรัมมากที่สุด
  2. นำตัวอย่างไปกะเทาะเปลือก ซึ่งเครื่องจะกะเทาะข้าวเปลือกให้เป็นข้าวกล้อง
  3. นำตัวอย่างข้าวกล้อง มาตรวจดูด้วยตาเปล่า เพื่อคัดแยก เมล็ดที่มีเยื่อหุ้มเมล็ดเป็นสีแดง หรือในกรณีที่เมล็ดข้าวแดงสุกแก่ไม่เต็มที่ อาจเห็นเมล็ดข้าวแดงมีสีจางมาก ให้นับและบันทึกจำนวนเมล็ดข้าวแดงที่ตรวจพบ
  4. การพิจารณาผลการทดสอบข้าวแดง ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับมาตรฐานคุณภาพเมล็ดพันธุ์จะต้องพิจารณาว่า ตรวจพบข้าวแดงในปริมาณเท่าใด จำนวนเมล็ดข้าวแดงที่ตรวจพบเกินกว่ามาตรฐานที่กำหนดไว้หรือไม่ ซึ่งจะต้องพิจารณาร่วมกับการวิเคราะห์ความบริสุทธิ์เมล็ดพันธุ์ด้วยดังนี้
    4.1 การตรวจพบข้าวแดงในขณะวิเคราะห์ความบริสุทธิ์เมล็ดพันธุ์ข้าว (Purity analysis) ซึ่งใช้น้ำหนักตัวอย่างปฏิบัติการไม่น้อยกว่า 70 กรัม หากตรวจพบทั้งพันธุ์ปนและข้าวแดง ให้ถือว่าข้าวแดงที่ตรวจพบเป็นพันธุ์ปนไปด้วย โดยไม่ต้องนำมาคำนวณแยกต่างหาก ให้พิจารณาว่าเกินมาตรฐานเมล็ดอื่นๆ หรือไม่
    4.2 การตรวจพบข้าวแดงในกรณีกะเทาะหาข้าวแดง โดยใช้ตัวอย่างน้ำหนักปฏิบัติการ 500 กรัม ให้พิจารณาว่าเกินมาตรฐานสูงสุดของข้าวแดงที่กำหนดไว้หรือไม่
    ทั้งกรณีข้อที่ 4.1 และ4.2 จะต้องอยู่ในมาตรฐานทั้งคู่ ถ้าเกินมาตรฐานสูงสุดที่กำหนดให้อย่างใดอย่างหนึ่งถือว่าไม่ผ่านมาตรฐาน

กรณีที่ไม่แน่ใจว่าข้าวกล้องที่มีสีแดงเรื่อๆ เป็นข้าวแดงหรือไม่ ให้นำไปทดสอบโดยใช้สารละลาย KOH ความเข้มข้น 2 %

วิธีทดสอบ

  1. เตรียมสารละลาย โปแตสเซียมไฮดรอกไซด์ (KOH) ความเข้มข้น 2 % โดยชั่งสารเคมี KOH หนัก 2 กรัม ผสมในน้ำกลั่น 100 มิลลิลิตร (ถ้าไม่มีน้ำกลั่นสามารถใช้น้ำดื่มที่กรองสะอาดแล้วแทนได้) คนให้ละลายเข้ากันดี จะได้สารละลายซึ่งเป็นน้ำใส ๆ ไม่มีสี นำเมล็ดข้าวกล้องที่สงสัยว่าเป็นข้าวแดง ใส่ในภาชนะแก้วหรือจานสีที่มีสีขาวและมีหลุมเล็ก ๆ หลุมละ 1 เมล็ด
  2. หยดสารละลายที่เตรียมไว้ตามข้อ 2.1 ให้ท่วมเมล็ดประมาณ 2-3 หยด ทิ้งไว้ประมาณ 3 -10 นาที (หรืออาจจะนานกว่านี้ ถึง 30 นาทีก็ได้) ตรวจดูสีของสารละลาย
  3. ถ้าสารละลาย KOH เปลี่ยนเป็นสีแดง (ดังเช่น หลุมสีที่ 2 และ 4) แสดงว่าเมล็ดข้าวนั้นเป็นข้าวแดง ข้าวแดงที่เยื่อหุ้มสีแดงถูกขัดออกเกือบหมดยังสามารถเห็นสีของสารละลาย KOH เป็นสีแดงเรื่อ ๆ เช่นหลุมสีที่ 3 ถ้าเป็นข้าวกล้องปกติสารละลายจะไม่มีสี ดังเช่นในหลุมสีที่ 1

การทดสอบข้าวแดง